Tra cứu các giai đoạn, nhân vật, sự kiện và nguồn tư liệu về lịch sử Việt Nam.
687 sự kiện · Trang 5 / 35
1190–1220
4.2. Champa
Chiến tranh và sự chi phối của Angkor
Angkor đánh chiếm trung tâm Chăm năm 1190. Sau đó diễn ra nhiều biến động quyền lực; không phải một chế độ chiếm đóng đồng nhất suốt ba thập niên. Văn bia ghi quân Khmer rút về Angkor và người Chăm trở lại Vijaya năm 1220.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
4.2. Champa
Vương triều
4.2. Champa
Người trị vì
Nhiều thủ lĩnh Chăm; Jayavarman VII can thiệp từ Angkor
Niên hiệu
—
Tên nước
Champa
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị
Địa điểm
Vijaya và các vùng Champa
Nguồn
Vickery, Champa Revised, tr. 55–73
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1194–1264
3. Trần
Trần Thủ Độ – Thái sư đầu triều Trần
Trần Thủ Độ là nhân vật chính trị có vai trò quyết định trong quá trình chuyển giao từ nhà Lý sang nhà Trần và tổ chức chính quyền Trần trong những thập niên đầu. Ông là Thái sư, giữ quyền lực thực tế dưới triều Trần Thái Tông và góp phần củng cố vương quyền, tổ chức bộ máy nhà nước và quân đội. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá ông là người có công sáng lập nhà Trần và trực tiếp lãnh đạo đất nước trong giai đoạn 1226–1264.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông
Niên hiệu
Thiên Ứng Chính Bình; Thiệu Long
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Chính trị; Hành chính; Quân sự
Địa điểm
Thăng Long; Long Hưng; Thiên Trường
Nguồn
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – “Thái sư Trần Thủ Độ”. (baotanglichsu.vn)
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1194–1264
3. Trần
Trần Thủ Độ (1194 - 1264)
Trần Thủ Độ sinh năm Giáp Dần 1194, quê tại vùng Lưu Gia/Lưu Xá, hương Đa Cương, lộ Long Hưng, nay thuộc Hưng Hà, Thái Bình. Chính sử không ghi chắc tên cha mẹ; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu ý giả thuyết ông là con Trần Hoằng Nghị chưa có đủ chứng cứ, trong khi nguồn cổ chỉ cho biết ông mồ côi sớm và sống với họ hàng. Ông thuộc dòng họ Trần làm nghề chài lưới ở vùng hạ lưu sông Hồng, có quan hệ thân tộc với Trần Lý, Trần Tự Khánh, Trần Thừa và Trần Thị Dung. Trong thời cuối Lý, khi triều đình suy yếu và nhiều thế lực quân sự địa phương tranh giành quyền lực, Trần Thủ Độ theo lực lượng họ Trần; sau khi Trần Tự Khánh chết năm 1223, ông trở thành một trong những nhân vật chủ chốt kiểm soát quân đội triều đình, giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ. Vai trò lịch sử nổi bật nhất của ông nằm ở quá trình chuyển quyền từ nhà Lý sang nhà Trần. Sau khi Lý Huệ Tông truyền ngôi cho con gái là Lý Chiêu Hoàng, Trần Thủ Độ đưa cháu là Trần Cảnh vào cung, tổ chức hôn nhân giữa Trần Cảnh và nữ hoàng, rồi thúc đẩy việc Chiêu Hoàng truyền ngôi cho Trần Cảnh cuối năm 1225–đầu 1226. Vì vậy, Đại Việt sử ký toàn thư nhận xét rằng việc Trần Thái Tông có được thiên hạ phần lớn nhờ “mưu sức” của Trần Thủ Độ. Sau khi nhà Trần thành lập, ông được phong Quốc thượng phụ, sau đó Thái sư, Thống quốc Thái sư, nắm quyền quân sự và chính trị cực lớn; chính sử thậm chí nói quyền của ông có lúc “át cả vua”. Tuy nhiên, quyền lực đó không đơn giản đồng nghĩa với tiếm ngôi: ông không tự xưng vua mà tập trung củng cố vương triều họ Trần và nhà nước Đại Việt. Trong những năm đầu, ông cùng triều đình dẹp các thế lực Nguyễn Nộn, Đoàn Thượng và các lực lượng chống đối khác, góp phần chấm dứt tình trạng phân liệt kéo dài từ cuối Lý. Ông tổ chức lại bộ máy trung ương và địa phương, củng cố quân đội, pháp luật và kỷ luật quan lại. Toàn thư lưu nhiều câu chuyện thể hiện cách ông sử dụng quyền lực: khi Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung xin một người thân làm chức câu đương, ông đồng ý nhưng yêu cầu người ấy phải bị chặt một ngón chân để phân biệt với người được bổ nhiệm theo quy trình, khiến người xin chức phải rút lui; khi có người tố cáo ông “quyền hơn vua”, ông không trị tội mà còn thưởng tiền vì cho rằng người ấy nói thật. Những câu chuyện này được các sử gia dùng để mô tả tính quyết đoán và đề cao phép công, mặc dù cũng phải đọc trong bối cảnh đạo đức chính trị của sử học trung đại. Mặt khác, Trần Thủ Độ là nhân vật gây tranh luận mạnh vì các biện pháp khắc nghiệt nhằm bảo vệ nhà Trần: việc ép Lý Huệ Tông tự tử, chính sách với tôn thất nhà Lý, việc đổi họ Lý thành Nguyễn để tránh quốc húy và đặc biệt các câu chuyện về việc giết tôn thất Lý. Một số chi tiết như việc chôn sống toàn bộ tôn thất Lý tại Hoa Lâm được ghi trong nguồn hậu kỳ chứ không hoàn toàn được Toàn thư chứng thực, vì vậy không nên trình bày tất cả như sự kiện chắc chắn. Biến cố gây tranh cãi nhất dưới thời ông là năm 1237, khi vì Trần Thái Tông chưa có con trai sống tới tuổi kế vị, Trần Thủ Độ buộc vua lấy Thuận Thiên công chúa, khi ấy là vợ Trần Liễu và đang mang thai, đồng thời phế Chiêu Thánh hoàng hậu. Trần Liễu nổi dậy; Trần Thái Tông bỏ lên Yên Tử nhưng bị Trần Thủ Độ buộc trở về. Sự kiện cho thấy ông đặt sự tồn tại của vương triều lên trên chuẩn mực hôn nhân và quan hệ gia đình, điều mà các sử gia Nho giáo về sau phê phán nặng nề. Đến cuộc xâm lược Mông Cổ lần thứ nhất năm 1258, dù đã ngoài sáu mươi, ông vẫn giữ vị trí tối cao trong triều. Khi quân Trần thất lợi tại Bình Lệ Nguyên và vua hỏi kế, ông trả lời: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo.” Câu nói được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại và phản ánh lập trường kiên quyết tiếp tục kháng chiến trong lúc nguy cấp. Sau đó Đại Việt phản công thắng lợi tại Đông Bộ Đầu. Trần Thủ Độ mất ngày mồng 7 tháng 7 năm Giáp Tý 1264 theo lịch truyền thống, thọ khoảng 70–71 tuổi. Vì chưa có bản quy đổi dương lịch đủ chắc để thống nhất, End_Date nên để trống. Ông được an táng tại vùng Ngự Thiên, Thái Bình. Đánh giá sử học về Trần Thủ Độ phải giữ cả hai mặt: ông là kiến trúc sư chính của sự ra đời và củng cố nhà Trần, người góp phần tái lập trật tự quốc gia và chuẩn bị nền tảng cho một triều đại mạnh, đồng thời là một chính khách sử dụng những biện pháp rất cứng rắn, kể cả đối với nhà Lý và chính hoàng tộc Trần. Chính Ngô Sĩ Liên dù phê phán một số việc vẫn thừa nhận tài năng vượt trội của ông. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Lý Chiêu Hoàng – giai đoạn chuyển tiếp; Trần Thái Tông; Trần Thánh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Chính trị; Hành chính; Quân sự; Pháp luật
Địa điểm
Lưu Xá – Long Hưng, Thái Bình; Thăng Long; Yên Tử; các địa bàn đầu triều Trần
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển V; Khâm định Việt sử Thông giám cương mục; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Thái sư Trần Thủ Độ”, “Kỷ niệm 750 năm ngày mất…”; Ủy ban Nhà nước về NVNONN, “Chuyện Thái sư Trần Thủ Độ”.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1209
5. Thời Lý
Khủng hoảng chính trị cuối nhà Lý
Các cuộc tranh giành quyền lực và nổi loạn làm triều đình suy yếu. Họ Trần dần nổi lên như lực lượng chính trị có ảnh hưởng quyết định.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
5. Thời Lý
Vương triều
2. Lý
Người trị vì
Lý Cao Tông
Niên hiệu
Trị Bình Long Ứng
Loại sự kiện
Chính trị / Quân sự
Địa điểm
Thăng Long - Hải Ấp
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư; nghiên cứu lịch sử
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1211–1225
5. Thời Lý
Thời vua Lý Huệ Tông
Con trai của Lý Cao Tông
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
5. Thời Lý
Vương triều
2. Lý
Người trị vì
Lý Huệ Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quản lý nhà nước
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1224–1226
5. Thời Lý
Lý Phật Kim - Lý Chiêu Hoàng (1218 - 1278)
Lý Phật Kim, sau đổi tên Lý Thiên Hinh, thường gọi Lý Chiêu Hoàng hoặc Chiêu Hoàng, là con gái thứ hai của vua Lý Huệ Tông (Lý Sảm) và Hoàng hậu Trần Thị Dung, đồng thời là vị quân chủ cuối cùng của nhà Lý. Bà sinh vào tháng 9 năm Mậu Dần 1218. Một số thần tích và văn chầu địa phương ghi cụ thể ngày 16 tháng 9, nhưng Đại Việt sử ký toàn thư và các chính sử hiện còn chỉ xác nhận tháng sinh; vì vậy không nên dùng một ngày sinh cụ thể như dữ liệu chắc chắn. Chị ruột của bà là Thuận Thiên công chúa, khi đó đã kết hôn với Trần Liễu. Bối cảnh bà ra đời là thời kỳ cuối nhà Lý rơi vào khủng hoảng sâu sắc: quyền lực trung ương suy yếu sau thời Lý Cao Tông, chiến loạn đầu thế kỷ XIII làm nhiều thế lực quân sự nổi lên, và họ Trần từ một gia tộc có thế lực ở vùng Hải Ấp từng bước kiểm soát triều đình. Mẹ của Chiêu Hoàng, Trần Thị Dung, là em gái Trần Tự Khánh và có quan hệ họ hàng gần với Trần Thủ Độ, vì vậy từ thời Lý Huệ Tông, thế lực nhà Trần đã giữ nhiều vị trí quân sự–chính trị quan trọng. Lý Huệ Tông không có con trai. Khi bệnh tình ngày càng nặng, tháng 10 năm Giáp Thân 1224, ông lập Chiêu Thánh công chúa làm Hoàng thái tử, sau đó truyền ngôi cho con gái và xuất gia tại chùa Chân Giáo. Khi lên ngôi, bà mới khoảng sáu tuổi theo tuổi thực và lấy niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo. Đây là trường hợp đặc biệt trong lịch sử quân chủ Việt Nam: một nữ nhi trực tiếp giữ ngôi hoàng đế chứ không phải hoàng hậu nhiếp chính. Tuy nhiên, việc gọi bà là “nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam” cần nói chính xác hơn: bà là nữ hoàng đế duy nhất trong hệ thống quân chủ triều đại hậu Bắc thuộc, còn trước đó Hai Bà Trưng từng trực tiếp nắm quyền với danh xưng Vương. Khi Chiêu Hoàng lên ngôi, quyền lực thực tế nằm chủ yếu trong tay Điện tiền Chỉ huy sứ Trần Thủ Độ và mạng lưới quan lại họ Trần. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận định do tuổi quá nhỏ và không có kinh nghiệm chính trị, bà trên thực tế trở thành trung tâm danh nghĩa của một triều đình đang do họ Trần chi phối. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Trần Thủ Độ sau đó bố trí cho Trần Cảnh, con thứ của Trần Thừa, vào cung giữ chức Chi hậu để hầu cận nữ hoàng. Hai người cùng tuổi, đều sinh năm 1218. Đại Việt sử ký toàn thư kể lại những biểu hiện thân mật giữa hai đứa trẻ trong cung và việc Trần Thủ Độ dựa vào đó để công bố hôn nhân. Dù các chi tiết đối thoại cụ thể trong sử có thể đã được biên tập theo lối kể chuyện của sử gia trung đại, điều chắc chắn là cuộc hôn nhân Trần Cảnh – Lý Chiêu Hoàng được tổ chức như một mắt xích của quá trình chuyển quyền từ họ Lý sang họ Trần. Ngày 21 tháng 10 năm Ất Dậu 1225, một chiếu truyền ngôi được công bố theo một số văn bản; đến ngày 11 tháng 12 năm Ất Dậu, tại điện Thiên An, trước bá quan văn võ, Chiêu Hoàng chính thức bỏ hoàng bào và mời Trần Cảnh lên ngôi. Ngày này quy đổi tương ứng khoảng 10/01/1226 theo lịch Gregory. Tư liệu Trần thị gia huấn được Bảo tàng tỉnh Ninh Bình công bố năm 2026 còn lưu một bản chiếu truyền ngôi theo truyền thống gia tộc Trần, trong đó Chiêu Hoàng nêu lý do mình là nữ giới, tuổi nhỏ và lựa chọn Trần Cảnh làm người gánh vác ngôi lớn. Tuy nhiên Trần thị gia huấn được khắc in muộn vào đầu thế kỷ XX, vì vậy có giá trị bổ trợ và phản ánh ký ức dòng họ, không thể thay thế hoàn toàn chính sử đương thời. (Bảo Tàng Tỉnh Ninh Bình) Việc nhường ngôi kết thúc hơn hai thế kỷ nhà Lý, đồng thời đưa Trần Cảnh trở thành vua đầu tiên của triều Trần. Cách đánh giá sự kiện này phải tránh hai cực đoan: không nên mô tả đơn giản rằng một cô bé “tự nguyện chọn chồng rồi nhường ngôi”, bởi cấu trúc quyền lực lúc đó do Trần Thủ Độ chi phối mạnh; nhưng cũng không cần giả định mọi chi tiết đều là một cuộc đảo chính quân sự công khai. Về hình thức pháp lý–nghi lễ, quá trình được tiến hành thông qua hôn nhân, chiếu nhường ngôi và lễ tiếp nhận ngai vàng; về thực chất chính trị, đó là kết quả của nhiều năm họ Trần thâu tóm lực lượng quân sự và triều chính. Sau khi trao ngôi, Lý Chiêu Hoàng được Trần Thái Tông lập làm Chiêu Thánh Hoàng hậu. Cuộc đời bà vì thế chuyển từ vua cuối nhà Lý thành hoàng hậu đầu triều Trần. Hai người có một người con trai được sử chép là Thái tử Trịnh, nhưng chết sớm. Đến năm 1237, vì Chiêu Thánh nhiều năm không có người con trai sống đến tuổi trưởng thành, Trần Thủ Độ và Trần Thị Dung ép Trần Thái Tông phế bà khỏi ngôi hoàng hậu, rồi đưa chị của bà là Thuận Thiên, lúc đó đang là vợ của Trần Liễu và đang mang thai, vào làm hoàng hậu. Đây là một trong những biến cố gây tranh luận đạo đức mạnh nhất của đầu triều Trần. Trần Liễu nổi dậy, còn Trần Thái Tông bỏ kinh thành lên núi Yên Tử nhưng cuối cùng bị Trần Thủ Độ buộc quay về. Sự kiện này cho thấy trong những năm đầu triều Trần, Trần Thủ Độ có quyền lực rất lớn đối với cả hoàng gia, và việc bảo đảm người nối dõi được đặt cao hơn quan hệ hôn nhân cá nhân. Lý Chiêu Hoàng bị giáng trở lại tước Chiêu Thánh công chúa. (Cơ Quan Chủ Nghĩa Nhà Nước Việt Nam) Năm 1258, sau thắng lợi chống quân Mông Cổ lần thứ nhất, Trần Thái Tông gả Chiêu Thánh cho tướng Lê Tần, người đã lập công lớn trong trận Bình Lệ Nguyên và sau được ban tên Lê Phụ Trần. Đây là một trường hợp đặc biệt khác trong lịch sử hoàng tộc trung đại: một cựu hoàng đế, cựu hoàng hậu được gả cho một đại thần. Với Lê Phụ Trần, bà sống hơn hai mươi năm và chính sử xác nhận sinh một con trai là Thượng vị hầu Lê Tông và một con gái là Ứng Thụy công chúa Khuê. Vì thế quan niệm truyền thống rằng bà “không thể sinh con” cần sửa cho chính xác: vấn đề năm 1237 không phải bà hoàn toàn vô sinh, mà là không có người con trai sống làm người kế vị nhà Trần, sau khi người con với Trần Thái Tông chết sớm. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Lý Chiêu Hoàng mất tháng 3 năm Mậu Dần 1278, hưởng khoảng 60 tuổi thực, chính sử tính 61 tuổi mụ. Đại Việt sử ký toàn thư chỉ chép bà mất tháng 3 và không ghi nguyên nhân. Những câu chuyện bà tự vẫn tại bến Tắm, buộc đá vào mình, hoặc thi thể trôi ngược về Cổ Pháp xuất hiện trong dã sử và truyền thuyết địa phương; chính Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu ý đây là các giả thuyết không được chính sử xác nhận,. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Sau khi mất, vị trí của bà trong hệ thống thờ cúng nhà Lý cũng khác tám vị vua nam trước đó: bà không được thờ chung trong chính điện Đền Đô/Lý Bát Đế mà có một đền riêng gần khu di tích, phản ánh ký ức lịch sử phức tạp về người đã trao ngai nhà Lý cho họ Trần. Xét về vai trò lịch sử, Lý Chiêu Hoàng không nên được đánh giá như một quân chủ tự chủ có chương trình cai trị riêng, vì khi lên ngôi bà chỉ là một đứa trẻ và thời gian trị vì rất ngắn. Ý nghĩa lớn nhất của triều đại của bà nằm ở vị trí bản lề của quá trình chuyển giao Lý–Trần. Cuộc đời sau khi mất ngôi cũng cho thấy chính sách hoàng tộc quyết liệt của Trần Thủ Độ và những hệ quả cá nhân của quá trình xây dựng chính thống mới.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
5. Thời Lý
Vương triều
2. Lý
Người trị vì
Lý Chiêu Hoàng
Niên hiệu
Thiên Chương Hữu Đạo (1224–1225/đầu 1226 theo quy đổi dương lịch)
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quản lý nhà nước
Địa điểm
Thăng Long; Cổ Pháp/Đình Bảng, Bắc Ninh; Thiên Trường và các địa điểm gắn với hoàng tộc Trần
Ngày kết thúc
10/01/1226
Nguồn
Ngô Sĩ Liên và Quốc sử quán triều Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ nhà Lý và đầu nhà Trần, bản dịch Viện KHXH Việt Nam/NXB KHXH; Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục; Đại Việt sử lược; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Những vị ‘hoàng đế con nít’ nổi danh trong sử Việt (2)”: https://baotanglichsuquocgia.vn/vi/Articles/3098/14150/nhung-vi-hoang-dje-con-nit-noi-danh-trong-su-viet-2.html ; “Chuyện chồng và con của Lý Chiêu Hoàng”: https://baotanglichsu.vn/VI/Articles/3096/12350/chuyen-chong-va-con-cua-ly-chieu-hoang.html ; “Những cái nhất của các vua triều Lý”: https://baotanglichsuquocgia.vn/vi/Articles/3096/6294/nhung-cai-nhat-cua-cac-vua-trieu-ly.html ; Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, Nguyễn Xuân Cao, “Tìm hiểu về chiếu thư của Lý Chiêu Hoàng truyền ngôi cho Trần Cảnh…”: https://baotangtinh.ninhbinh.gov.vn/nghien-cuu/%E2%80%9Ctim-hieu-ve-chieu-thu-cua-ly-chieu-hoang-truyen-ngoi-cho-tran-canh-vao-nam-at-dau-1225-qua-tu-lieu-%E2%80%9Ctran-thi-gia-huan%E2%80%9D-tai-bao-tang-tinh-ninh-binh.htm
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1226–1258
3. Trần
Trần Cảnh - Trần Thái Tông (1218 - 1277)
Trần Cảnh, cháu họ của Trần Thủ Độ, ban đầu theo một số nguồn còn có tên Trần Bồ, miếu hiệu Trần Thái Tông, là vị Hoàng đế đầu tiên của nhà Trần. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông sinh ngày 16 tháng 6 năm Mậu Dần, quy đổi 10/07/1218, tại vùng Tức Mặc, phủ Thiên Trường, quê gốc của họ Trần; cha là Trần Thừa, mẹ là người họ Lê. Trần Thừa là anh của Trần Thị Dung và anh họ/chú họ trong mạng lưới thân tộc với Trần Thủ Độ. Trần Cảnh vì thế thuộc thế hệ trẻ của một gia tộc đã vươn lên nắm thực quyền quân sự dưới cuối triều Lý. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Năm 1224–1225, khi mới khoảng bảy–tám tuổi, ông được Trần Thủ Độ đưa vào cung làm người hầu cận Lý Chiêu Hoàng. Sau cuộc hôn nhân do họ Trần sắp đặt, Chiêu Hoàng truyền ngôi cho ông. Ngày 11 tháng 12 năm Ất Dậu, tương ứng 10/01/1226, Trần Cảnh chính thức lên ngôi tại điện Thiên An. Ông lấy niên hiệu Kiến Trung, lập Lý Chiêu Hoàng làm Chiêu Thánh Hoàng hậu, mở đầu triều Trần. Trong những năm đầu, vua còn nhỏ và quyền hành lớn nằm trong tay Trần Thủ Độ, còn cha vua là Trần Thừa được tôn làm Thượng hoàng dù chưa từng trực tiếp làm vua trước đó. Trần Thủ Độ giữ vị trí đứng đầu quân sự–chính trị, đóng vai trò quyết định trong việc loại bỏ các lực lượng có khả năng đe dọa triều mới và củng cố chính thống của họ Trần. (Bảo Tàng Tỉnh Ninh Bình) Giai đoạn đầu nhà Trần vì thế không thể chỉ hiểu như một triều đại do Trần Cảnh cá nhân sáng lập; chính xác hơn là kết quả của một mạng lưới quyền lực gia tộc, trong đó Trần Thủ Độ tổ chức chuyển giao ngai, Trần Thừa tạo vị thế trưởng tộc và Trần Cảnh cung cấp chính danh hoàng đế qua hôn nhân với nữ hoàng cuối Lý. Triều đình sau đó tiến hành nhiều biện pháp để củng cố nhà nước: tổ chức lại hệ thống quan lại, quân đội và thuế khóa; mở rộng các kỳ thi Nho học; tiếp tục sử dụng lực lượng tôn thất trong quản lý và quân sự. Năm 1232, triều đình cho ban các chữ quốc húy và miếu húy, trong đó vì tổ họ Trần có tên Trần Lý nên họ Lý bị buộc đổi sang họ Nguyễn trong nhiều trường hợp. Đây vừa là quy phạm húy kỵ thời trung đại vừa góp phần làm suy yếu dấu ấn chính trị của dòng họ Lý cũ. (Cơ Quan Chủ Nghĩa Nhà Nước Việt Nam) Một biến cố lớn của triều đại xảy ra năm 1237. Chiêu Thánh Hoàng hậu từng sinh một hoàng tử nhưng người con chết sớm; sau hơn mười năm hôn nhân chưa có người kế vị sống. Trần Thủ Độ cùng Trần Thị Dung ép vua lấy Thuận Thiên công chúa, chị của Chiêu Thánh và lúc ấy là vợ Trần Liễu, đang mang thai khoảng ba tháng, làm hoàng hậu; Chiêu Thánh bị giáng xuống công chúa. Trần Liễu tức giận nổi quân trên sông Cái. Bản thân Trần Cảnh phản đối quyết định này đến mức nửa đêm rời kinh thành lên núi Yên Tử, muốn xuất gia. Toàn thư kể Quốc sư trên núi giải thích rằng “trong núi không có Phật, Phật ở trong lòng” và Trần Thủ Độ tuyên bố vua ở đâu thì triều đình sẽ ở đó, buộc ông phải trở về. Đây là một trong những sự kiện quan trọng nhất để hiểu quan hệ giữa cá nhân Trần Thái Tông với quyền lực của Trần Thủ Độ, cũng như ảnh hưởng của Phật giáo trong tư tưởng nhà vua. Cuộc nổi dậy của Trần Liễu cuối cùng tan rã; vua tha cho anh, nhưng nhiều thuộc hạ bị xử. Những hệ quả của biến cố gia đình này còn kéo dài đến thế hệ Trần Quốc Tuấn, con Trần Liễu. (Cơ Quan Chủ Nghĩa Nhà Nước Việt Nam) Thuận Thiên sau đó trở thành Hoàng hậu chính thức và sinh Trần Hoảng, về sau là Trần Thánh Tông, cùng các hoàng tử khác. Cách xử lý năm 1237 bị nhiều sử gia Nho giáo đời sau như Ngô Sĩ Liên và Ngô Thì Sĩ phê phán gay gắt vì vi phạm luân thường. Tuy nhiên, nếu phân tích từ cấu trúc quyền lực, động cơ của Trần Thủ Độ chủ yếu là bảo đảm dòng kế vị trực hệ cho vương triều mới, cho thấy trong giai đoạn kiến lập nhà Trần, sự tồn vong của dòng họ được đặt cao hơn chuẩn mực hôn nhân. Bên cạnh các biến động cung đình, triều Trần dưới Thái Tông từng bước hình thành nhiều thiết chế quan trọng. Nhà nước mở các khoa thi Nho học, trong đó năm 1247 đặt danh hiệu Tam khôi: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa; khoa này nổi tiếng với Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên khi còn rất trẻ, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn và Đặng Ma La đỗ Thám hoa. Sự phát triển khoa cử cho thấy nhà Trần dù chịu ảnh hưởng sâu của Phật giáo vẫn tiếp tục mở rộng tầng lớp quan liêu Nho học. Lê Văn Hưu về sau trở thành sử quan lớn và soạn Đại Việt sử ký, một nền tảng của sử học quốc gia. Trong hành chính và pháp luật, triều đình tiếp tục hoàn thiện các điển chương kế thừa từ nhà Lý nhưng thích ứng với cơ cấu tôn thất Trần; các vương hầu được ban thái ấp và có lực lượng gia thuộc, tạo ra mô hình quyền lực vừa tập trung quanh hoàng đế vừa phân bố trong hoàng tộc. Về quân sự, thử thách lớn nhất thời Trần Thái Tông là cuộc xâm lược Mông Cổ lần thứ nhất năm 1258. Đế quốc Mông Cổ sau khi kiểm soát Vân Nam muốn tiến qua Đại Việt để đánh Nam Tống từ phía nam. Đạo quân do Ngột Lương Hợp Thai/Uryankhadai chỉ huy tiến vào biên giới. Trần Thái Tông trực tiếp chỉ huy quân nghênh chiến tại Bình Lệ Nguyên. Quân Đại Việt ban đầu thất lợi trước chiến thuật kỵ binh Mông Cổ và phải rút khỏi Thăng Long. Trong trận rút lui, tướng Lê Tần có công bảo vệ vua; khi nhiều người hoảng loạn, ông khuyên vua giữ bình tĩnh và dùng ván thuyền che tên. Chính vì công này Lê Tần được ban tên Lê Phụ Trần. Triều đình thực hiện chiến lược rút lui, bỏ trống kinh đô để tránh bị tiêu diệt. Quân Mông Cổ chiếm Thăng Long nhưng thiếu lương thực và không thể buộc quân Trần đầu hàng. Sau một thời gian ngắn, quân Đại Việt phản công tại Đông Bộ Đầu, buộc quân Mông Cổ rút về Vân Nam. Đây là cuộc đối đầu đầu tiên giữa Đại Việt và đế quốc Mông Cổ, đồng thời tạo kinh nghiệm chiến lược rất quan trọng cho các cuộc chiến 1285 và 1287–1288 ở thế hệ sau. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá Trần Thái Tông trực tiếp có vai trò chỉ huy trong chiến thắng này. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Sau khi đẩy lui quân Mông Cổ, triều đình không lựa chọn đối đầu liên tục mà bước vào một giai đoạn ngoại giao phức tạp với cả Mông Cổ và Nam Tống. Đại Việt vẫn duy trì quan hệ truyền thống với Nam Tống trong khi bắt đầu chấp nhận quan hệ cống nạp nhất định với đế quốc Mông Cổ để tránh chiến tranh tức thời. Nhà nghiên cứu Hà Văn Tấn chỉ ra rằng sau năm 1258, nhà Trần đồng thời đánh giá lại tương quan Mông–Tống và cử Lê Phụ Trần làm sứ sang Mông Cổ, mở ra giai đoạn đấu tranh ngoại giao kéo dài trước cuộc xâm lược lần hai. (Thư Viện Tiếu Lùn) Ngày 24 tháng 2 năm Mậu Ngọ, tức 30/03/1258, Trần Thái Tông nhường ngôi cho Thái tử Trần Hoảng, sau này là Trần Thánh Tông, và trở thành Thái thượng hoàng. Đây là một thiết chế chính trị đặc sắc của nhà Trần: vua đang còn sức chủ động truyền ngôi cho người kế vị nhưng bản thân tiếp tục tham gia triều chính với tư cách Thượng hoàng. Cách làm này giúp người kế vị có thời gian tích lũy kinh nghiệm khi vẫn có một hoàng đế thế hệ trước hỗ trợ và cũng giảm nguy cơ khủng hoảng chuyển quyền đột ngột. Mô hình vua – Thượng hoàng đồng trị được các đời Trần sau duy trì nhiều lần và trở thành một trong những đặc điểm nổi bật của cấu trúc quyền lực vương triều. (Quận 8 Hồ Chí Minh) Sau khi nhường ngôi, Trần Thái Tông vẫn có ảnh hưởng lớn đến triều chính gần hai thập niên nữa. Năm 1258, ông gả cựu hoàng hậu Lý Chiêu Hoàng cho Lê Phụ Trần nhằm tưởng thưởng công cứu giá; sự kiện này vừa phản ánh chính sách ban thưởng của vương triều vừa trở thành chủ đề phê phán của các sử gia Nho giáo đời sau. Trong đời sống tư tưởng, Trần Thái Tông đặc biệt quan trọng với lịch sử Phật giáo Việt Nam. Sau biến cố Yên Tử năm 1237, ông tiếp tục nghiên cứu Thiền học nhưng không rời bỏ trách nhiệm chính trị. Tư tưởng nổi bật ở ông là không tách đời và đạo một cách tuyệt đối: người trị nước vẫn có thể tu tập ngay trong đời sống thế tục. Tác phẩm nổi tiếng nhất là Khóa hư lục, một tập trước tác Phật học bằng Hán văn có ảnh hưởng rất lớn đến truyền thống Thiền Đại Việt; Viện Nghiên cứu Hán Nôm hiện còn nghiên cứu nhiều bản giải nghĩa và giải âm của tác phẩm này, chứng tỏ ảnh hưởng kéo dài qua nhiều thế kỷ. (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm) Ông còn gắn với các tác phẩm và bài tựa về Thiền, trong đó quan niệm dung hợp Phật – Nho – Lão thường được giới nghiên cứu xem là một nền tảng tư tưởng cho văn hóa Trần, dù cụm “Tam giáo đồng nguyên” cần được dùng như một cách khái quát học thuật hơn là một chính sách nhà nước được ban thành văn. Trần Thái Tông mất ngày mồng 1 tháng 4 năm Đinh Sửu 1277. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia sử dụng ngày quy đổi 05/05/1277 khi tổ chức kỷ niệm ngày mất; một số bảng quy đổi hiện đại khác có sai lệch khoảng một ngày tùy hệ lịch. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Ông được an táng tại Chiêu Lăng. Về đánh giá lịch sử, Trần Thái Tông vừa là người đứng đầu biểu tượng của cuộc chuyển giao Lý–Trần, vừa là vị vua đã cùng Trần Thủ Độ và thế hệ đầu nhà Trần xây dựng nền tảng thể chế cho một triều đại tồn tại gần hai thế kỷ. Thành tựu nổi bật của ông gồm củng cố chính quyền trung ương, phát triển khoa cử, tổ chức hoàng tộc–quân đội và trực tiếp lãnh đạo cuộc kháng chiến Mông Cổ lần thứ nhất. Đồng thời, triều đại của ông có những mặt cần đánh giá phê phán: việc chuyển quyền từ Lý sang Trần chịu sự thao túng chính trị rất mạnh; biến cố ép Thuận Thiên bỏ Trần Liễu để lấy vua năm 1237 gây khủng hoảng hoàng tộc; quyền lực lớn của Trần Thủ Độ cho thấy những năm đầu Trần Cảnh không hoàn toàn tự chủ. Vì vậy Trần Thái Tông nên được nhìn như một vị vua trưởng thành từ vai trò quân chủ trẻ chịu sự giám hộ của họ Trần thành một nhà cai trị có năng lực quân sự, chính trị và tư tưởng riêng, đồng thời là người định hình mô hình Thượng hoàng và nền văn hóa chính trị–Phật giáo đặc sắc của nhà Trần.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông
Niên hiệu
Kiến Trung (1226–1232); Thiên Ứng Chính Bình (1232–1251); Nguyên Phong (1251–1258)
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quản lý nhà nước
Địa điểm
Tức Mặc – Thiên Trường; Thăng Long; Yên Tử; Bình Lệ Nguyên; Đông Bộ Đầu và các địa bàn Đại Việt thời đầu Trần
Ngày bắt đầu
10/01/1226
Ngày kết thúc
30/03/1258
Nguồn
Ngô Sĩ Liên và Quốc sử quán triều Lê, Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ quyển V, Kỷ Trần Thái Tông, bản dịch Viện KHXH Việt Nam/NXB KHXH; Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục; Đại Việt sử lược; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Trần Thái Tông, vị vua đầu tiên trong Triều Trần”: https://baotanglichsuquocgia.vn/vi/Articles/3098/14320/tran-thai-tong-vi-vua-djau-tien-trong-trieu-tran-1225-1400.html ; Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, “Nhà Trần 175 năm (1225–1400), phần 1”: https://scov.gov.vn/dat-nuoc-con-nguoi/tom-tat-bien-nien-su-vn/xiv.-nha-tran-175-nam-1225-1400-quoc-hieu-dai-viet-kinh-do-thang-long-phan-1-.html ; Hà Văn Tấn – Phạm Thị Tâm, Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông–Nguyên thế kỷ XIII, NXB KHXH; Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nghiên cứu văn bản Khóa hư lục: https://hannom.vass.gov.vn/nghien-cuu-van-ban/nghien-cuu-phuong-phap-giai-nghia-va-giai-am-qua-khoa-hu-luc-giai-nghia-va-khoa-hu-luc-giai-am-tap--506898
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1228–1300
3. Trần
Trần Quốc Tuấn - Hưng Đạo Đại Vương (khoảng 1228 - 1300)
Trần Quốc Tuấn, tước Hưng Đạo Vương, về sau được truy phong Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương, là con của An Sinh Vương Trần Liễu, cháu gọi vua Trần Thái Tông bằng chú ruột. Năm sinh của ông không thống nhất hoàn toàn: nhiều nguồn chính thống hiện dùng 1228, một số tài liệu dùng 1231, 1232 hoặc chỉ xác định khoảng 1229–1232. Do đó Start_Year = 1228 chỉ nên coi là mốc chuẩn hóa phổ biến và Info_Verified = FALSE nếu áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt cho toàn bộ dòng. Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi ngày 10/12/1228, nhưng do chính năm sinh vẫn có tranh luận, tôi không khuyến nghị khóa Start_Date. Trần Quốc Tuấn sinh ra trong một gia đình có mâu thuẫn sâu sắc với nhánh Trần Thái Tông: năm 1237, Trần Thủ Độ ép vợ của Trần Liễu là Thuận Thiên công chúa sang làm hoàng hậu của Trần Thái Tông; Trần Liễu nổi dậy rồi phải hàng. Toàn thư kể trước khi chết, Trần Liễu dặn con phải giành lại thiên hạ; Trần Quốc Tuấn về sau thử hỏi các gia thần Yết Kiêu, Dã Tượng và các con về việc đoạt ngôi nhưng cuối cùng lựa chọn đặt lợi ích quốc gia lên trên thù nhà. Đây là một chi tiết rất quan trọng trong cách sử học truyền thống xây dựng hình tượng đạo đức của ông, nhưng đồng thời phản ánh xung đột có thật trong hoàng tộc Trần. Trong cuộc kháng chiến Mông Cổ 1258, ông đã được giao nhiệm vụ quân sự ở vùng biên; đến thập niên 1280, khi nhà Nguyên chuẩn bị xâm lược quy mô lớn, ông trở thành nhân vật quân sự trung tâm. Năm 1283, triều đình phong ông làm Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội toàn quốc. Ông tổ chức huấn luyện, chỉnh đốn quân đội và soạn hoặc biên tập các văn bản quân sự. Hịch tướng sĩ là tác phẩm được xác nhận chắc chắn gắn với ông, kêu gọi tướng sĩ ý thức nỗi nhục mất nước, luyện tập binh pháp và đặt nghĩa vụ quốc gia lên trên hưởng lạc cá nhân. Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư được sử cũ nhắc tới như các trước tác quân sự của ông, nhưng bản nguyên tác hiện không còn; các bản mang tên Binh thư yếu lược lưu truyền hiện nay không thể mặc nhiên coi là nguyên văn thế kỷ XIII. Trong cuộc xâm lược lần thứ hai năm 1285, Trần Quốc Tuấn chỉ huy chiến lược rút lui bảo toàn lực lượng trước các cánh quân của Thoát Hoan, phối hợp với triều đình thực hiện chiến thuật làm trống vùng bị chiếm, tránh quyết chiến khi tương quan bất lợi. Khi thế quân Nguyên suy yếu vì thiếu lương thực, Đại Việt mở phản công tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và Vạn Kiếp; quân Nguyên bị đẩy khỏi Đại Việt. Năm 1287–1288, ông tiếp tục giữ vai trò Tổng chỉ huy trong cuộc kháng chiến lần ba. Việc Trần Khánh Dư đánh đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ ở Vân Đồn làm quân Nguyên lâm vào khủng hoảng hậu cần; khi quân địch rút theo đường thủy, Trần Quốc Tuấn tổ chức trận địa cọc tại Bạch Đằng, phối hợp thủy–bộ tiêu diệt hạm đội Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp năm 1288. Các cọc Bạch Đằng còn được khảo cổ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Sau chiến tranh, ông tiếp tục có ảnh hưởng lớn đối với triều đình. Khi vua Trần Anh Tông hỏi về kế giữ nước, Toàn thư ghi lời khuyên nổi tiếng của ông: phải “khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc” – một quan niệm kết hợp quốc phòng với nền tảng kinh tế–xã hội. Ông mất tại Vạn Kiếp ngày 20 tháng 8 năm Canh Tý 1300. Nguồn chính thức của Hải Phòng năm 2026 quy đổi ngày này thành 05/09/1300, vì vậy có thể dùng End_Date = 05/09/1300, nhưng nên giữ nguồn quy đổi. Sau khi mất, Trần Anh Tông truy phong ông Thái sư Thượng phụ, Thượng Quốc công, Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương. Từ thời Trần và đặc biệt trong tín ngưỡng hậu thế, ông được thần thánh hóa thành Đức Thánh Trần, hình thành một hệ thống thờ phụng rộng khắp. Xét về lịch sử, vai trò của Trần Quốc Tuấn không chỉ nằm ở chiến thắng Bạch Đằng: ông là người xây dựng chiến lược tổng thể của hai cuộc kháng chiến 1285 và 1287–1288, kết hợp chiến tranh chính quy, rút lui chiến lược, hậu cần, thủy chiến và huy động xã hội; đồng thời để lại một tư tưởng chính trị–quân sự nhấn mạnh đoàn kết nội bộ và sức dân. (baochinhphu.vn)
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông; Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông; Trần Anh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị; Văn hóa; Tư tưởng quân sự
Địa điểm
Tức Mặc – Thiên Trường; Vạn Kiếp; Thăng Long; Vạn Kiếp; Bạch Đằng; các chiến trường chống Nguyên–Mông
Ngày kết thúc
05/09/1300
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư, quyển V–VI; Hà Văn Tấn – Phạm Thị Tâm, Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên–Mông thế kỷ XIII; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Cổng TTĐT Chính phủ; tư liệu Khu di tích Côn Sơn–Kiếp Bạc.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1230–1322
3. Trần
Lê Văn Hưu (1230 - 1322)
Lê Văn Hưu sinh năm Canh Dần 1230, quê làng Phủ Lý/Kẻ Rị, huyện Đông Sơn, Thanh Hóa, nay thuộc khu vực Thiệu Trung, Thanh Hóa. Gia phả họ Lê địa phương xác định ông thuộc dòng họ của hào trưởng Lê Lương thời Đinh, nhưng những quan hệ huyết thống xa này cần được xem như nguồn gia phả, không hoàn toàn ngang với chính sử. Năm 1247, dưới triều Trần Thái Tông, ông dự khoa thi Thái học sinh đầu tiên đặt danh vị Tam khôi, đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh – Bảng nhãn, đứng sau Trạng nguyên Nguyễn Hiền và trên Thám hoa Đặng Ma La. Các nguồn tính tuổi khác nhau theo tuổi thực/tuổi mụ nên ghi ông khoảng 17–18 tuổi. Sau khi thi đỗ, Lê Văn Hưu bước vào quan trường, từng giữ các chức Kiểm pháp quan – phụ trách hình luật, Hàn lâm viện học sĩ, Quốc sử viện Giám tu, và về sau có nguồn ghi đến Binh bộ Thượng thư, tước Nhân Uyên hầu. Ông còn được giao dạy hoàng tử Trần Quang Khải, người sau trở thành Thượng tướng, danh tướng của các cuộc kháng chiến Nguyên–Mông. Quan hệ thầy trò này được cả nguồn trong nước và An Nam chí lược của Lê Tắc nhắc tới. (Vietnam+ (VietnamPlus)) Đóng góp lớn nhất của Lê Văn Hưu là lĩnh vực sử học. Theo lệnh triều đình, ông biên soạn Đại Việt sử ký, hoàn thành năm 1272 dưới thời Trần Thánh Tông. Bộ sách gồm 30 quyển, chép lịch sử từ Triệu Đà đến Lý Chiêu Hoàng. Đây thường được xem là bộ quốc sử chính thức đầu tiên còn được biết rõ tên tác giả và quy mô của nhà nước Đại Việt. Tác phẩm nguyên bản không còn: phần lớn sách vở của Đại Việt bị thất tán qua chiến tranh và thời Minh thuộc. Tuy nhiên, Đại Việt sử ký trở thành nguồn nền tảng cho các sử gia đời sau, đặc biệt Phan Phu Tiên và Ngô Sĩ Liên. Trong Đại Việt sử ký toàn thư còn lưu khoảng 29 lời bình được ghi rõ “Lê Văn Hưu viết”, nhờ đó có thể phần nào tái dựng tư tưởng sử học của ông. (THCS Ngọc Hồi) Các lời bình cho thấy Lê Văn Hưu đặc biệt quan tâm đến ý thức độc lập và chính thống của Đại Việt. Ông đánh giá cao Ngô Quyền vì chiến thắng Bạch Đằng và dựng nền tự chủ, ca ngợi Đinh Tiên Hoàng xưng Hoàng đế và thiết lập triều nghi riêng, đồng thời thường dùng lịch sử để bình luận đạo trị nước, phẩm chất quân chủ và quan hệ giữa Việt Nam với phương Bắc. Tuy nhiên, cần tránh diễn giải tư tưởng của ông bằng những khái niệm dân tộc chủ nghĩa hiện đại một cách máy móc: ông vẫn là sử gia Nho học trung đại, dùng các chuẩn mực như chính thống, đức trị, lễ nghĩa và thiên mệnh. Việc lựa chọn Triệu Đà làm điểm mở đầu của Đại Việt sử ký cũng cho thấy quan niệm về không gian và nguồn gốc chính thống của thế kỷ XIII khác với sử học hiện đại. Năm 1272, sau khi hoàn thành sách, ông được vua Trần Thánh Tông xuống chiếu khen. Sự xuất hiện của một bộ quốc sử quy mô lớn ngay sau cuộc chiến Mông Cổ lần thứ nhất cũng phản ánh nhu cầu của nhà Trần trong việc xây dựng ký ức nhà nước và ý thức chính trị độc lập. Lê Văn Hưu sống tới năm 1322, qua nhiều triều vua Trần. Chính sử và nguồn chính thống hiện chỉ xác định năm mất, chưa có ngày tháng đủ chắc chắn để điền End_Date. Về vai trò lịch sử, ông không đơn thuần là “người chép sử đầu tiên” – trước ông từng tồn tại những tác phẩm như Việt chí – mà chính xác hơn là người đặt nền móng cho truyền thống quốc sử chính thức của Đại Việt mà văn bản và phương pháp có ảnh hưởng trực tiếp đến Đại Việt sử ký toàn thư. (Vietnam+ (VietnamPlus))
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông; Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông; Trần Anh Tông; Trần Minh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Văn hóa; Giáo dục; Sử học; Hành chính
Địa điểm
Phủ Lý/Kẻ Rị, Thanh Hóa; Thăng Long; Quốc sử viện
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư; Lê Tắc, An Nam chí lược; Lê thị gia phả (nguồn bổ trợ); Ủy ban Nhà nước về NVNONN, “Lê Văn Hưu – Nhà sử học lỗi lạc”; TTXVN/VietnamPlus, “Nhà sử học Lê Văn Hưu – người đặt nền móng cho Quốc sử Việt Nam”.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1230
3. Trần
Ban hành Quốc triều hình luật thời Trần
Triều Trần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và tổ chức nhà nước, kế thừa và phát triển nền tảng thể chế từ thời Lý.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông
Niên hiệu
Kiến Trung
Loại sự kiện
Pháp luật
Địa điểm
Thăng Long
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư; nghiên cứu lịch sử
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1235–1256
3. Trần
Nguyễn Hiền (1235 - khoảng 1256)
Nguyễn Hiền là nhân vật nổi tiếng nhất của khoa cử đầu triều Trần vì trở thành Trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Về niên đại, cần đặc biệt thận trọng: nhiều sách ghi 1234–1256, trong khi Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông sinh ngày 12 tháng 7 năm Ất Mùi 1235 và mất khoảng năm 1256; một số nguồn còn ghi mất 1255. Vì vậy Start_Year = 1235, End_Year = 1256 có thể dùng theo nguồn Bảo tàng nhưng Info_Verified nên để FALSE do chưa thống nhất; Start_Date cũng không nên điền trực tiếp 12/07/1235 vì ngày 12 tháng 7 của nguồn là âm lịch, chưa phải ngày Gregory. Ông quê tại làng Vương Miện/Dương A, huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường, nay thuộc Nam Trực, Nam Định. Tư liệu hậu thế kể ông mồ côi cha sớm, học với sư ở chùa Hà Dương, nổi tiếng thần đồng; nhiều giai thoại về việc đối đáp, nghịch tượng Phật và giải câu đố của sứ phương Bắc được lưu truyền rộng rãi, nhưng đây chủ yếu là truyện danh nhân, không phải dữ kiện chính sử có thể kiểm chứng từng chi tiết. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Điểm lịch sử chắc chắn nhất là khoa thi Đinh Mùi 1247, niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thời Trần Thái Tông. Đây là khoa thi nổi tiếng vì triều đình đặt rõ ba danh vị đứng đầu Trạng nguyên – Bảng nhãn – Thám hoa, tức Tam khôi. Nguyễn Hiền đứng đầu, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn và Đặng Ma La đỗ Thám hoa. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tính Nguyễn Hiền khoảng 13 tuổi theo cách tính đương thời, khiến ông trở thành người đỗ Trạng nguyên ở tuổi nhỏ nhất. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Nguồn của Bảo tàng kể rằng vì quá trẻ và cách đối đáp với vua bị cho là chưa đủ lễ, Trần Thái Tông cho ông về quê tiếp tục học lễ khoảng ba năm trước khi bổ dụng. Những chuyện về triều đình phải gọi Nguyễn Hiền trở lại để giải câu đố xâu chỉ qua vỏ ốc hay giải chữ của sứ Trung Quốc rất nổi tiếng, nhưng mức độ sử liệu không tương đương với việc ông đỗ Trạng nguyên; chúng nên được ghi trong Description với nhãn “tương truyền”, không dùng để xây các trường dữ liệu cứng. Về sau, nguồn hậu thế ghi Nguyễn Hiền được bổ làm quan và có lúc đến chức Thượng thư Bộ Công, tham gia trị thủy, đắp đê và thậm chí chỉ huy đánh Champa. Tuy nhiên, các chi tiết về chức vụ, chiến công này không được Đại Việt sử ký toàn thư xác nhận với mức độ rõ như khoa thi 1247. Vì đời ông quá ngắn và nguồn gốc chủ yếu đến từ thần tích, gia phả và truyền thuyết địa phương, database nên phân tầng chứng cứ: đỗ Trạng nguyên khoa 1247 và tuổi rất trẻ = chắc chắn cao; ngày sinh cụ thể, các giai thoại ngoại giao, chức Thượng thư và chiến công = cần đối chiếu thêm. Nguyễn Hiền mất khi còn rất trẻ, khoảng 1255–1256, trước cuộc kháng chiến Mông Cổ lần thứ nhất năm 1258. Dù sự nghiệp quan trường ngắn, ý nghĩa lịch sử của ông nằm ở vị trí biểu tượng của chính sách tuyển chọn nhân tài và sự phát triển nhanh của khoa cử Nho học thời đầu Trần. Việc một thiếu niên ngoài hoàng tộc có thể đứng đầu khoa thi quốc gia cho thấy nhà Trần đang từng bước mở rộng nguồn nhân lực quan liêu ngoài hệ thống tôn thất. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Giáo dục; Khoa cử; Hành chính
Địa điểm
Dương A/Vương Miện, phủ Thiên Trường; Thăng Long
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư, khoa thi Đinh Mùi 1247; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Nguyễn Hiền – Trạng nguyên trẻ nhất nền khoa bảng Việt Nam” và “Ông ‘Trạng non’ hai lần đánh giặc bằng bút”; tư liệu di tích địa phương Nam Định.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1255–1340
3. Trần
Trần Khánh Dư - Nhân Huệ Vương (?- khoảng 1339/1340)
Trần Khánh Dư, tước Nhân Huệ Vương, là một võ tướng đặc biệt của triều Trần. Chính sử không ghi rõ năm sinh, vì vậy Start_Year và Start_Date nên để trống. Một số nguồn hiện đại ghi ông mất 1339, nguồn khác 1340; khi chưa thống nhất được bằng bản chính sử trực tiếp, nên đánh Info_Verified = FALSE và ghi rõ dị bản. Ông thuộc một nhánh tôn thất nhà Trần ở vùng Chí Linh, cha thường được ghi là Nhân Huệ hầu Trần Phó Duyệt. Từ khi còn trẻ, Khánh Dư đã lập chiến công trong các cuộc giao tranh biên giới; được Trần Thánh Tông nhận làm “Thiên tử nghĩa nam” – con nuôi của vua. Nhờ địa vị ấy, ông được phong chức Phiêu kỵ Đại tướng quân, một chức theo quy định thường dành cho hoàng tử. Ông được tăng tước từ hầu lên Nhân Huệ Vương. Tuy nhiên sự nghiệp của ông không liên tục. Đại Việt sử ký toàn thư chép ông có quan hệ tư tình với Thiên Thụy công chúa, vợ Hưng Vũ Vương Trần Quốc Nghiễn, con Trần Quốc Tuấn. Trần Thánh Tông ra lệnh đánh chết nhưng ngầm cho phép tránh đòn để giữ mạng; Khánh Dư bị tước hết chức tước, trở về vùng Chí Linh làm nghề buôn bán, nổi tiếng với chuyện đội nón lá, bán than. Cách kể này vừa phản ánh sự thất sủng có thật, vừa cho thấy phong cách ghi chép giàu tính nhân vật của Toàn thư. Khi nguy cơ Nguyên–Mông trở lại, triều đình vẫn sử dụng ông vì tài quân sự. Tại Hội nghị Bình Than năm 1282, Trần Nhân Tông gặp lại Khánh Dư, cho mặc áo ngự, phục chức và phong làm Phó đô tướng quân, giao trấn giữ vùng biển Đông Bắc. Toàn thư ghi rõ quyết định này. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Trong cuộc xâm lược lần ba năm 1287, ông được giao giữ Vân Đồn, vị trí chiến lược kiểm soát tuyến vận tải biển của nhà Nguyên. Lúc đầu, Khánh Dư để đội thủy quân Ô Mã Nhi vượt qua, bị Thượng hoàng sai người đến bắt hỏi tội. Ông xin hoãn vài ngày vì cho rằng đoàn thuyền lương của địch còn ở phía sau. Nhận định này trở thành bước ngoặt: đầu năm 1288, Khánh Dư tổ chức phục kích đoàn thuyền lương do Trương Văn Hổ chỉ huy tại Vân Đồn–Cửa Lục. Quân Đại Việt đánh chìm hoặc chiếm phần lớn lương thảo; Trương Văn Hổ phải bỏ thuyền chạy. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, số lương khoảng 170.000 thạch không đến được đại quân Nguyên. Việc mất nguồn tiếp tế khiến Thoát Hoan và Ô Mã Nhi rơi vào khủng hoảng lương thực, buộc quân Nguyên phải tính đường rút. Sử gia Ngô Thì Sĩ về sau nhận định chiến thắng Vân Đồn là “căn bản” của thắng lợi sau đó; xét về quân sự, đây chính là đòn đánh hậu cần tạo điều kiện trực tiếp cho trận Bạch Đằng. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Sau chiến tranh, Trần Khánh Dư tiếp tục giữ địa vị trong triều và tham gia các hoạt động quân sự. Tuy nhiên ông cũng là nhân vật gây tranh luận vì hoạt động kinh tế và cách sử dụng quyền lực. Toàn thư chép khi trấn giữ Vân Đồn, ông từng ra lệnh quân dân vùng biên đội loại nón Ma Lôi với lý do phân biệt người Việt với người phương Bắc, sau đó người nhà ông lại bán chính loại nón ấy để kiếm lợi, khiến sử thần phê phán là tham lợi. Một câu nói nổi tiếng gắn với Khánh Dư khi bị phê phán là đại ý “tướng là chim ưng, dân lính là vịt, dùng vịt nuôi chim ưng thì có gì lạ”; đây là một bằng chứng mà sử gia đời sau dùng để chỉ mặt hạn chế trong nhân cách của ông. Vì vậy, Trần Khánh Dư không nên được xây dựng chỉ như một anh hùng hoàn hảo. Ông là một tướng tài, có khả năng phán đoán chiến lược và lập chiến công có tính quyết định tại Vân Đồn, nhưng đồng thời có đời tư và hành vi kinh tế bị chính sử phê phán. Sự kết hợp này làm ông trở thành một trong những nhân vật phức tạp nhất của tầng lớp quý tộc–võ tướng nhà Trần. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông; Trần Anh Tông; Trần Minh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị; Kinh tế
Địa điểm
Chí Linh; Bình Than; Vân Đồn; An Bang; vùng biển Đông Bắc Đại Việt
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ Trần Nhân Tông; Đại Việt sử ký tiền biên; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Danh tướng trận hải chiến Vân Đồn”; Cổng TTĐT Vân Đồn, “Danh tướng Trần Khánh Dư với chiến thắng Vân Đồn năm 1288”.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1255–1320
3. Trần
Phạm Ngũ Lão (1255 - 1320)
Phạm Ngũ Lão sinh năm Ất Mão 1255 tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, nay thuộc Ân Thi, Hưng Yên. Khác phần lớn những tướng lĩnh tối cao đầu nhà Trần, ông không xuất thân hoàng tộc. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả ông có nguồn gốc bình dân và nhấn mạnh đây là một nét đặc biệt trong cơ cấu tướng lĩnh triều Trần. Câu chuyện nổi tiếng kể rằng khi Trần Quốc Tuấn đi qua, thấy một thanh niên đang đan sọt hoặc ngồi suy nghĩ việc binh, lính lấy giáo đâm vào đùi mà người ấy không biết vì quá tập trung; Hưng Đạo Vương nhận thấy chí khí nên thu dụng. Chi tiết này được truyền rất rộng nhưng mang tính giai thoại, không nên dùng như một dữ kiện tuyệt đối. Điều chắc chắn hơn là Phạm Ngũ Lão trở thành gia tướng thân cận của Trần Quốc Tuấn, được đào tạo quân sự và được Hưng Đạo Vương tiến cử với triều đình; ông còn kết hôn với một người con gái nuôi của Trần Quốc Tuấn. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Trong cuộc chiến Nguyên–Mông 1285, Phạm Ngũ Lão tham gia nhiều trận đánh trong hệ thống quân đội do Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn chỉ huy. Chính sử ghi ông cùng các tướng nhà Trần tham gia phản công, truy kích quân Thoát Hoan và chặn đường rút của quân Nguyên ở vùng biên. Năm 1287–1288, ông tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cuộc kháng chiến lần ba; lực lượng của ông tham gia các trận chặn đánh và truy kích sau chiến thắng Bạch Đằng. Sau chiến tranh Nguyên–Mông, sự nghiệp quân sự của Phạm Ngũ Lão còn kéo dài nhiều thập niên, vì vậy không nên chỉ mô tả ông như “tướng chống Nguyên”. Dưới thời Trần Anh Tông, ông nhiều lần chỉ huy quân đánh Ai Lao, trấn áp các lực lượng nổi dậy ở biên giới và tham gia chiến dịch chống Champa. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi ông nhiều lần thắng trận, được phong đến chức Điện súy Thượng tướng quân, một trong những chức võ quan cao nhất. Ông phục vụ ít nhất ba đời vua Nhân Tông, Anh Tông và Minh Tông. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia) Phạm Ngũ Lão cũng là một nhân vật văn học. Bài thơ chữ Hán Thuật hoài là tác phẩm nổi tiếng nhất còn gắn chắc với tên ông, thể hiện quan niệm công danh của một võ tướng Nho học và lý tưởng lập công vì quốc gia. Câu “Nam nhi vị liễu công danh trái” về sau trở thành một trong những biểu hiện tiêu biểu của lý tưởng nam nhi thời Trần. Một số nguồn còn lưu những bài khác nhưng vấn đề tác quyền cần khảo chứng riêng. Hình ảnh Phạm Ngũ Lão do đó khác với quan niệm một võ tướng ít học: sử truyền thống ca ngợi ông văn võ kiêm toàn, biết đọc binh thư và làm thơ. Ông mất tháng 11 năm Canh Thân 1320, thọ khoảng 65 tuổi. Chính sử không cho ngày cụ thể đủ để quy đổi nên End_Date để trống. Khi ông mất, vua Trần Minh Tông nghỉ chầu để tỏ lòng thương tiếc – một dấu hiệu cho thấy địa vị rất cao của ông trong triều đình. Về lịch sử xã hội, Phạm Ngũ Lão đặc biệt quan trọng vì cho thấy nhà Trần, tuy quyền lực cao cấp chủ yếu nằm trong hoàng tộc, vẫn có khả năng thu dụng một nhân vật ngoài tôn thất lên hàng tướng lĩnh tối cao dựa vào năng lực quân sự. Ông đồng thời là mắt xích nối giữa hệ thống gia tướng của Hưng Đạo Vương và quân đội trung ương nhà Trần. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông; Trần Anh Tông; Trần Minh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Văn hóa
Địa điểm
Phù Ủng, Hưng Yên; Vạn Kiếp; Thăng Long; biên giới phía Bắc; Ai Lao; Champa
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư; Khâm định Việt sử Thông giám cương mục; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Danh tướng Phạm Ngũ Lão (1255–1320)”; Ủy ban Nhà nước về NVNONN, “Danh tướng Phạm Ngũ Lão”.
Trạng thái
Đã đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1257–1258
3. Trần
Kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất
Quân Mông Cổ dưới quyền Ngột Lương Hợp Thai tiến vào Đại Việt nhằm tạo một hướng tiến công xuống phía Nam để gây sức ép lên Nam Tống. Quân Trần giao chiến tại Bình Lệ Nguyên nhưng sau đó chủ động rút lui, thực hiện chiến lược bảo toàn lực lượng và bỏ trống kinh thành. Quân Mông Cổ chiếm Thăng Long nhưng gặp khó khăn về lương thực, khí hậu và khả năng duy trì chiến dịch. Quân Trần phản công và giành lại Thăng Long; quân Mông Cổ rút khỏi Đại Việt.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông
Niên hiệu
Thiên Ứng Chính Bình
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Ngoại giao
Địa điểm
Biên giới phía Bắc; Bình Lệ Nguyên; Thăng Long; Đông Bộ Đầu; Thiên Trường
Ngày kết thúc
29/01/1258
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư; Yoon Sung Yeon, 2018, The Mongolian Invasion of Vietnam in the Thirteenth Century and the Six Duties; Cambridge University Press; tài liệu SGK Lịch sử 11
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1258–1278
3. Trần
Thời vua Trần Thánh Tông
Con trai của Trần Thái Tông
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quản lý nhà nước
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1258–1288
3. Trần
Đền Thái Vi
Gắn với hành cung Vũ Lâm và các vua Trần; liên quan trực tiếp đến kháng chiến Nguyên–Mông. Sau cuộc kháng chiến 1258, Trần Thái Tông lui về vùng Trường Yên/Vũ Lâm tu hành và xây dựng hành cung. Khu vực Thái Vi trở thành một không gian quan trọng của hoàng gia nhà Trần và gắn với căn cứ địa Vũ Lâm trong các cuộc kháng chiến 1285 và 1288. Đền hiện thờ các vua đầu triều Trần cùng các nhân vật liên quan.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thái Tông; Trần Nhân Tông
Niên hiệu
Thiên Ứng Chính Bình; Thiệu Bảo; Trùng Hưng
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị; Tôn giáo
Địa điểm
Vũ Lâm, Trường Yên, Ninh Bình
Nguồn
Sở Du lịch Ninh Bình; UBND tỉnh Ninh Bình (Sở Văn hoá và Thể thao Ninh Bình)
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1259–1285
3. Trần
Trần Bình Trọng
Trần Bình Trọng là danh tướng nhà Trần, thường được sử liệu xác định sinh năm 1259 và có nguồn gốc dòng dõi Lê Đại Hành; ông được ban quốc tính họ Trần và kết hôn với công chúa Thụy Bảo. Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên–Mông lần thứ hai năm 1285, ông được giao chặn quân địch tại vùng Đà Mạc–Thiên Mạc để bảo vệ cuộc rút lui của hai vua Trần và bộ chỉ huy. Do lực lượng ít hơn, ông bị bắt. Chính sử ghi khi quân Nguyên dụ hàng và hỏi có muốn làm vương đất Bắc hay không, ông trả lời đại ý thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc, rồi bị giết. Triều đình truy phong ông Bảo Nghĩa Vương; hình tượng Trần Bình Trọng trở thành biểu tượng về khí tiết trong sử Việt.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị
Địa điểm
Thiên Mạc, Hưng Yên
Nguồn
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Đại Việt sử ký toàn thư. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1262
3. Trần
Mở rộng khu vực Tức Mặc
Triều Trần đầu tư xây dựng quê hương họ Trần ở Tức Mặc, hình thành một trung tâm cung điện quan trọng bên cạnh Thăng Long.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông
Niên hiệu
Thiệu Long
Loại sự kiện
Chính trị / Đô thị
Địa điểm
Tức Mặc
Nguồn
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1267–1285
3. Trần
Trần Quốc Toản – Hoài Văn hầu
Trần Quốc Toản là tôn thất nhà Trần, nổi tiếng với vai trò một trong những tướng lĩnh trẻ tham gia kháng chiến chống Nguyên năm 1285. Theo truyền thống lịch sử, khi còn trẻ ông không được dự Hội nghị Bình Than vì chưa đủ tuổi, sau đó tự chiêu tập lực lượng và dựng cờ “Phá cường địch, báo hoàng ân”. Có lẽ do sự việc này nên ông đã có hành động bóp nát quả cam, trở thành hành động biểu tưởng gắn liên với tên tuổi Trần Quốc Toản. Đạo quân của ông tham gia các chiến trận trong cuộc kháng chiến 1285. Ông hy sinh khi truy kích quân Nguyên rút lui và được Trần Nhân Tông truy tặng tước vương.
Thông tin & nguồn
Giai đoạn
3. Trần
Vương triều
3. Trần
Người trị vì
Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông
Niên hiệu
Thiệu Long; Thiệu Bảo
Tên nước
Đại Việt
Loại sự kiện
Quân sự; Chính trị
Địa điểm
Thiên Trường; Võ Ninh; Hàm Tử; Chương Dương; Tây Kết; sông Như Nguyệt
Nguồn
Tư liệu lịch sử về Trần Quốc Toản; sử liệu Trần; Từ điển Bách khoa Việt Nam.
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
1267–1285
3. Trần
Trần Quốc Toản – Hoài Văn hầu
Trần Quốc Toản, tước Hoài Văn hầu, là một tông thất trẻ tuổi của nhà Trần và là một trong những hình tượng nổi bật nhất của cuộc kháng chiến chống Nguyên–Mông lần thứ hai. Cần đặc biệt thận trọng với phần thân thế của ông: Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục và các sử liệu cổ không ghi rõ cha mẹ, ngày sinh hay chính xác năm sinh của Trần Quốc Toản. Mốc 1267 thường được các sách nhân vật lịch sử hiện đại sử dụng nhưng không phải một dữ kiện có thể truy trực tiếp về chính sử; Đề án Bách khoa toàn thư Việt Nam của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam hiện thậm chí lập mục “Trần Quốc Toản (?–?)”, cho thấy niên đại cá nhân vẫn cần thận trọng. Vì vậy Start_Year = 1267 chỉ nên hiểu là niên đại quy ước phổ biến, Start_Date để trống và Info_Verified = FALSE. (Vietnam Defence) Sự kiện chính sử ghi rõ nhất về ông xảy ra vào tháng 10 năm Nhâm Ngọ 1282, khi triều đình nhà Trần triệu tập các vương hầu và quan lại tại Bình Than để “bàn kế công thủ” trước nguy cơ đế quốc Nguyên mở cuộc xâm lược quy mô lớn. Do còn quá trẻ – nguyên văn sử dùng ý “niên ấu” – Hoài Văn hầu không được dự bàn. Đại Việt sử ký toàn thư kể rằng ông đứng bên ngoài, trong lòng hổ thẹn và tức giận, tay cầm quả cam mà bóp nát lúc nào không biết. Sau khi trở về, ông huy động hơn một nghìn gia nô và thân thuộc, tự sắm binh khí, đóng chiến thuyền và dựng lá cờ đề sáu chữ “Phá cường địch, báo hoàng ân” – nghĩa là phá giặc mạnh, báo đáp ơn vua. Đây là phần cốt lõi của câu chuyện Trần Quốc Toản được xác nhận trực tiếp bởi chính sử, chứ không chỉ là truyền thuyết đời sau. (Sự Kiện Quốc Đội) Chi tiết này đồng thời phản ánh một đặc điểm quan trọng của chế độ quân sự nhà Trần: các vương hầu và quý tộc có gia nô, thân thuộc và lực lượng quân sự riêng, có thể tự tổ chức quân đội ở thái ấp rồi được huy động vào hệ thống quân đội chung dưới quyền Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn. Nghiên cứu văn bản của Viện Nghiên cứu Hán Nôm khi phân tích Đại Việt sử ký toàn thư cũng dẫn chính trường hợp Trần Quốc Toản huy động hơn nghìn người như một bằng chứng về cơ cấu quân đội tư thuộc của vương hầu thời Trần. (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm) Khi quân Nguyên–Mông do Thoát Hoan chỉ huy mở cuộc xâm lược Đại Việt cuối năm 1284–đầu 1285, lực lượng Trần Quốc Toản tham gia kháng chiến. Do chính sử Việt Nam ghi chép khá ngắn về hành trạng của ông nên không thể gán cho ông mọi chiến công thường xuất hiện trong truyện kể hiện đại. Tuy nhiên các nguồn của nhà Nguyên cung cấp một dữ kiện đáng chú ý: Nguyên sử và Kinh thế đại điển tự lục được dẫn lại cho biết khi quân Thoát Hoan tiến đến sông Như Nguyệt, phía Trần sai Hoài Văn hầu đem quân đánh; một nguồn còn ghi quân Nguyên đã giết Hoài Văn hầu trong cuộc giao chiến. Từ đó một số nhà nghiên cứu cho rằng Trần Quốc Toản có thể đã hy sinh tại mặt trận Như Nguyệt vào khoảng đầu mùa hè năm 1285. Tuy nhiên, việc quy thành một ngày dương lịch chính xác như 02/02 hay 15/07/1285 trên một số trang phổ thông không có nền tảng chính sử đủ vững, vì vậy End_Date nên để trống. (Sự Kiện Quốc Đội) Đại Việt sử ký toàn thư cho biết sau khi Trần Quốc Toản mất, vua rất thương tiếc, tự làm văn tế và gia phong tước vương. Điều này cho thấy tuy tuổi rất trẻ, chiến công và cái chết của ông được triều đình đánh giá đặc biệt cao. (Sự Kiện Quốc Đội) Trong ký ức lịch sử Việt Nam hiện đại, Trần Quốc Toản được biểu tượng hóa mạnh qua ba hình ảnh: quả cam bị bóp nát, lá cờ sáu chữ và người thiếu niên tự chiêu mộ quân đánh giặc. Cần phân biệt lớp sử liệu với lớp văn học hậu thế: Đại Việt sử ký toàn thư thực sự chép việc bóp nát quả cam, huy động hơn nghìn người và đề sáu chữ trên cờ; nhưng cách gọi quen thuộc “Lá cờ thêu sáu chữ vàng”, cũng như nhiều chi tiết về tuổi thơ, cha mẹ, trang phục và từng trận đánh cụ thể, được văn học, giáo dục và nghệ thuật các thời sau phát triển thêm. Vì vậy khi xây database lịch sử, phần chắc chắn nhất nên tập trung vào tước Hoài Văn hầu, sự kiện Bình Than 1282, việc tự tổ chức lực lượng và tham gia kháng chiến năm 1285, còn thân thế chi tiết cần đánh dấu bất định. Xét về ý nghĩa lịch sử, Trần Quốc Toản phản ánh cả tinh thần huy động rộng rãi của hoàng tộc–quý tộc nhà Trần trước chiến tranh Nguyên–Mông và sự xuất hiện rất sớm của một nhân vật trẻ tuổi có khả năng tự tổ chức lực lượng quân sự. Hình tượng của ông về sau trở thành một trong những biểu tượng lớn nhất của tuổi trẻ và tinh thần chống ngoại xâm trong văn hóa lịch sử Việt Nam.
Bình Than; sông Như Nguyệt và các chiến trường chống Nguyên–Mông năm 1285
Nguồn
Đại Việt sử ký toàn thư, bản dịch Viện KHXH Việt Nam, NXB KHXH; Viện Nghiên cứu Hán Nôm, bài nghiên cứu dẫn nguyên văn Toàn thư về quân đội tư thuộc thời Trần: https://hannom.vass.gov.vn/doc-sach-trao-doi-y-kien/hung-dao-vuong-tran-quoc-tuan-co-tac-pham-nao-goi-la-hich-tuong-si-khong-tap-chi-han-nom-so-1-80-2007-tr-65-69-506108 ; Quân đội nhân dân – Sự kiện và nhân chứng, “Thiếu niên dũng tướng Trần Quốc Toản…”: https://sknc.qdnd.vn/chuyen-xua-nay/thieu-nien-dung-tuong-tran-quoc-toan-da-thanh-liet-si-cong-huan-nhu-the-nao-500642 ; Đề án Bách khoa toàn thư Việt Nam – VASS, mục Trần Quốc Toản (?–?): https://deanbktt.vass.gov.vn/bang-muc-tu-cua-quyen-68154
Trạng thái
Chưa đánh dấu kiểm chứng trong dữ liệu nguồn
Dữ liệu từ bảng công khai của Lazi Voyage; được lưu cùng website để tra cứu ổn định.
